Haiku

Cokolwiek dzieje się wbrew
Zamysłom i woli prostych ludzi,
Staje na drodze Prawa Ludzi
I Prawa Buddy

Jest to zgodne z duchem powiedzenia Nan-ch´uana, że "prosty umysł jest tao", gdzie "prosty" oznacza raczej "zwyczajnie ludzki" niż "po prostu wulgarny". W ten oto sposób siedemnasty wiek był okresem niezwykłego upowszechnienia się atmosfery zen w Japonii - z grup mnichów i samurajów rozszerzyła się ona na środowiska chłopów i rzemieślników.
Sekret prawdziwego poczucia haiku został "zdradzony" w jednym z wierszy Basho, który jak na prawdziwe haiku mówi jednak trochę za dużo:

Jakże godny podziwu
Ten, co nie myśli: "Życie umyka",
Gdy widzi błyskawicę!

Poezja haiku rozwinęła się głównie dzięki Basho (1643-1694), którego odczuwanie zen najlepiej wyrażało się w poezji całkowicie zgodnej z duchem wu-shih -"nic szczególnego". "Aby pisać haiku - powiedział - postaraj się o małe dziecko". Wiersze Basho mają tę samą natchnioną obiektywność, jaką ma dziecięce wyrażanie zafascynowania i przywracają nam to samo poczucie świata, jakie mieliśmy, gdy po raz pierwszy pojawił sie on przed naszymi zdumionymi oczyma.

Haiku to wiersze składające się jedynie z siedemnastu sylab, które porzucają swój temat niemal zaraz po jego podjęciu. Ludziom którym obca jest kultura Japonii, haiku mogą się wydać zaledwie początkiem wiersza lub nawet tylko jego tytułem, przy czym przekazanie w przekładzie efektu związanego z jego brzmieniem i rytmem jest niemożliwe. Pomimo to tłumaczenie jest zazwyczaj w stanie oddać treść wiersza, i to jest najważniejsze. Istnieje, rzecz jasna, wiele haiku, które są równie sztuczne jak japońskie obrazki na tanich tackach z laki przeznaczonych na eksport. Należy jednak pamiętać, że dobre haiku jest niczym kamyk wrzucony do sadzawki umysłu słuchacza, przywołujący skojarzenia z głębi jego pamięci. Zaprasza on raczej słuchacza do współpracy, zamiast wprawiać go w stan bezbrzeżnego podziwu dla poetyckich wyczynów autora.

Kimi hi take

Yoki mono miseru

Yukimaroge!

Zapalasz ogień;

Pokażę ci coś ładnego -

Wielką kulę śniegową!


	Basho pisał swoje haiku w najprostszej odmianie mówionego japońskiego, unikając języka literackiego i "przeintelektualizowanego, tworząc w ten sposób styl, dzięki któremu poetami mogli się stać prości ludzie. Współczesny mu Bankei uczynił to samo dla zen, jak bowiem mówi w jednym ze swych doka Ikkyu:


	Autor haiku widzi bowiem i ukazuje rzeczy w ich "takości", bez żadnego komentarza; takie zapatrywanie na świat Japończycy nazywają sono-mama - "po prostu tak, jak jest" lub też "po prostu tak".


	I jeszcze bardziej wprost:

Gwiazdy w stawie;

Znów zimowa mżawka

Marszczy wodę


	Wiersze haiku i waka być może łatwiej niż malarstwo oddają subtelne różnice pomiędzy czterema nastrojami sabi, wabi, aware i yugen. Cicha, przejmująca samotność sabi widoczna jest w wierszu:

Na uschniętej gałęzi

Przysiadła wrona

W jesienny wieczór.

Lecz jest mniej widoczna i przez to głębsza w poniższych strofach:

Z nadejściem wieczornej bryzy

Woda omywa

Nogi czapli.

W ciemnym lesie

Jagoda upada na ziemię:

Szmer wody.

Sabi jest jednakże samotnością odpowiadającą buddyjskiemu pojęciu zachowania dystansu wobec rzeczy, dostrzeżeniu, że wszystko dzieje się "samo z siebie" w akcie cudownej spontaniczności. Towarzyszy jej owo poczucie glebokiego, wszechogarniającego wyciszenia, które przychodzi wraz z długo padającym śniegiem, spowijającym wszelkie odgłosy w coraz to nowe warstwy miękkości.

Marznąca mżawka;

Bezdenna, nieskończona

Samotność.

Wabi, nieoczekiwanie dostrzeżenie nieodłącznej "takości" tkwiącej w najzwyklejszych rzeczach - szczególnie wtedy, gdy posępna wizja przyszłości przez moment zagłusza naszą ambicję - może być nastrojem tego wiersza.

Chruściana brama,

Której zasuwą

Ten oto ślimak.

Dzięcioł

Stuka w tym samym miejscu:

Dzień chyli się ku końcowi.

Webmaster: Namgyal